Kapanışta üst arka dişler alt dişlerin dışına değil içine oturuyorsa, damak alışılmadık biçimde dar ve yüksekse ya da çocuk geceleri ağzı açık uyuyorsa, bu gözlemlerin ortak bir zeminde buluşma ihtimali vardır. Ortodontide çene darlığı denilen tablo, tek bir dişin eğriliğini değil, dişlerin üzerine dizildiği kemik kavsin genişliğini tarif eder. Belirtiler çoğu zaman evde fark edilir; hangi belirtinin gerçekten darlığa işaret ettiği ise klinik muayene ve radyografik analiz olmadan söylenemez.
Çene darlığı ne anlama gelir
Diş kavsi, dişlerin sıralandığı at nalı biçimli kemik yayıdır. Çene darlığı, özellikle üst çenede bu yayın yanlar arası genişliğinin, alt çeneyle uyumlu bir kapanış kuracak ölçüde gelişmemiş olmasıdır. Sorun dişlerin kendisinde değil, dişlere ayrılan yerdedir.
Bunun pratik sonucu şudur: aynı sayıda diş, daha küçük bir yaya sığmak zorunda kalır. Dişler birbirinin önüne ve arkasına kayar, köpek dişleri kavsin dışında kalır, ön bölgede üst üste binmeler görülür. Çapraşıklık burada sorunun adı değil, dar kavsin görünür sonucudur.
Darlık her zaman iki tarafta eşit değildir. Tek taraflı darlıkta hasta, dişlerini rahatça kapatabilmek için alt çenesini farkında olmadan bir yana kaydırır. Böyle bir vakada dinlenme konumunda simetrik görünen yüz, kapanış anında asimetrik hale gelebilir.
Evde fark edilen belirtiler
Aşağıdaki işaretlerin hiçbiri tek başına tanı koydurmaz. Her biri, ortodontik değerlendirme için geçerli bir gerekçedir.
• Kapanışta üst arka dişlerin alt dişlerin iç tarafında kalması, yani çapraz kapanış
• Damağın dar olması ve kubbesinin belirgin biçimde yüksek durması
• Ön bölgede çapraşıklık, köpek dişlerinin kavsin dışına taşması
• Ağız kapatılırken alt çenenin sağa veya sola kayması
• Gülümsemede yanak ile arka dişler arasında geniş bir karanlık boşluk görünmesi
• Sürekli ağızdan nefes alma, gece ağız açık uyuma, sabahları ağız kuruluğu
• Yanak veya dudak iç yüzeyinin sık ısırılması
• Çiğnemenin ağırlıklı olarak hep aynı tarafta yapılması
Aynada bakarken sıralı bir yöntem, gözlemi rastgele bakmaktan daha kullanışlı hale getirir.
1. Dişleri normal biçimde kapatın ve dudakları parmakla hafifçe geriye çekin.
2. Arka dişlere yandan bakın. Uyumlu bir kapanışta üst arka dişler alt dişleri dıştan bir miktar örter.
3. Üst dişler alttakilerin iç tarafında kalıyorsa o bölgede çapraz kapanış vardır.
4. Üst ve alt ön kesicilerin orta hattı ile yüzün orta hattını karşılaştırın, belirgin bir kayma varsa not edin.
5. Damağa bakın. Kubbenin dar ve derin olması, diğer bulgularla birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanır.
Çapraz kapanış nasıl anlaşılır ve neyle karıştırılır
Çapraz kapanış, üst çene arka dişlerinin alt dişleri dıştan örtmek yerine iç tarafta kapanmasıdır. Gözle görülebilir olması, onu evde fark edilmesi görece kolay bir bulgu yapar. Ancak aynı görüntü iki farklı zeminden doğabilir.
Birinci durumda kavis gerçekten dardır ve kapanış her konumda çaprazdır. İkinci durumda kavis sınırdadır; hasta rahat bir kapanış bulmak için alt çenesini kaydırır ve çapraz görüntü bu kaymanın sonucu olarak ortaya çıkar. İkisi fotoğrafta aynı görünür, klinik olarak aynı şey değildir. Ayrımı yapmak için hekim çeneyi dinlenme konumunda ve kapanış konumunda ayrı ayrı değerlendirir.
Bu yüzden çapraz kapanışın tek taraflı mı çift taraflı mı olduğu, hangi dişleri kapsadığı ve çene kaymasıyla birlikte bulunup bulunmadığı, çene darlığı tedavisi planlanırken ilk bakılan verilerden biridir. Dışarıdan benzer görünen iki vaka, ölçüm tamamlandıktan sonra farklı planlarla ilerleyebilir.
Ağızdan nefes alma ile dar damak arasındaki bağ nasıl okunmalı
Ağızdan nefes alan çocuklarda dar ve yüksek damağın daha sık görüldüğü, ortodonti alanında uzun süredir üzerinde durulan bir gözlemdir. İlişkinin yönü konusunda ise tam bir uzlaşı yoktur. Burun yolunun tıkalı olmasının dil konumunu değiştirerek damak gelişimini etkilediği yönünde açıklamalar da, dar damağın burun boşluğunu daralttığı yönünde açıklamalar da vardır. İkisinin birlikte işlediği tablolar da tanımlanmıştır. Bu nedenle ağızdan nefes almayı çene darlığının nedeni olarak kesin biçimde sunmak, elde olan bilginin ötesine geçmek olur.
Pratikte önemli olan nokta şudur: ağızdan nefes alma tek başına çene darlığı tanısı koydurmaz, ama görmezden gelinmemesi gereken bir bulgudur. Sürekli ağızdan nefes alan bir çocukta hem ortodontik değerlendirme hem de üst solunum yolunun kulak burun boğaz hekimince incelenmesi gündeme gelir. Geniz eti, alerjik nezle veya burun içi yapısal sorunlar, ortodontik plandan bağımsız olarak ele alınması gereken başlıklardır.
Aynı belirti farklı nedenlerden gelebilir
Belirtileri okumanın en zor tarafı, çoğunun tek bir nedene bağlanamamasıdır. Aşağıdaki karşılaştırma, evde görülen bir bulgunun neden doğrudan tanıya çevrilemeyeceğini gösterir.
|
Gözlenen bulgu |
Çene darlığını düşündürebilir |
Başka nedenlerle de görülebilir |
|
Ön dişlerde çapraşıklık |
Kavis genişliği dişlere yetmiyorsa |
Diş boyutlarının kavse göre büyük olması, süt dişinin erken kaybı |
|
Arka dişlerde çapraz kapanış |
Üst kavis alt kavse göre darsa |
Tek bir dişin yanlış konumda sürmesi |
|
Kapanışta alt çenenin kayması |
Tek taraflı darlıkta rahat kapanış arayışı |
Çene eklemi ve çiğneme kasları kaynaklı sorunlar |
|
Ağızdan nefes alma |
Dar ve yüksek damakla birlikte görülüyorsa |
Geniz eti, alerji, burun tıkanıklığı |
|
Yanak iç yüzeyinin ısırılması |
Dar kavis nedeniyle yanağın kapanışa girmesi |
Kapanışa uymayan yeni dolgu veya kaplama |
|
Gülümsemede geniş yan boşluk |
Üst kavsin dar kalması |
Dudak ve yanak yapısı, kişisel gülümseme biçimi |
Tablonun sağ sütunu, belirtiden tanıya doğrudan geçmenin neden yanıltıcı olduğunu özetler. Aynı gözlem birden fazla nedene işaret ediyorsa kararı veren şey gözlemin kendisi değil, ölçümdür.
Dişsel darlık mı, iskeletsel darlık mı
Muayenede cevaplanan asıl soru, darlığın dişlerin eğiminden mi yoksa kemik kavsin boyutundan mı kaynaklandığıdır. Bu, evde yapılan gözlemin ulaşamayacağı bir ayrımdır ve hasta açısından en belirleyici bilgidir.
Dişsel kaynaklı tabloda kemik genişliği yeterlidir; üst arka dişler içe doğru eğim almıştır ve kapanış bu eğim yüzünden bozulmuştur. İskeletsel kaynaklı tabloda ise üst çene kemiğinin yanlar arası boyutu yetersizdir; dişler doğru eğimde olsa bile kapanış oturmaz. İkisinin bir arada bulunduğu karma durumlar da vardır.
Bu ayrım gözle yapılamaz. Ağız içi muayeneye ek olarak kavis genişliği model veya dijital tarama üzerinden ölçülür, iskeletsel ilişki radyografik analizle değerlendirilir. Uzm. Dt. Çağrı Şibal'ın İzmir Bayraklı'daki muayenehanesinde yürütülen dijital iş akışında ağız içi 3 boyutlu tarama ve dijital planlama, bu değerlendirmenin parçası olarak kullanılır.
Sonucun pratik karşılığı, planın kendisidir. Dişsel kaynaklı bir darlıkta izlenen yol ile iskeletsel kaynaklı bir darlıkta izlenen yol aynı değildir. Hangisinin uygun olduğu, muayene ve analiz tamamlanmadan söylenemez; değerlendirmenin hangi gelişim döneminde yapıldığı da seçenekleri etkileyen ayrı bir başlıktır.
Belirti fark edildiğinde ne yapılır
Evde fark edilen bir bulgu tanı değil, randevu gerekçesidir. Muayeneye giderken yapılabilecek en yararlı hazırlık, gözlemi olabildiğince somut biçimde aktarabilmektir.
• Belirtinin ne zamandan beri fark edildiği
• Tek tarafta mı yoksa iki tarafta mı görüldüğü
• Gece ağız açık uyuma, horlama gibi solunumla ilgili gözlemler
• Parmak emme, dil itme, uzun süreli emzik veya biberon kullanımı gibi alışkanlıklar
• Ailede benzer bir kapanış özelliğinin bulunup bulunmadığı
• Daha önce yapılmış diş tedavileri, varsa çekilmiş dişler
Bu bilgiler klinik muayene ve radyografik analizle birleştiğinde, darlığın gerçekten var olup olmadığı ve varsa hangi düzeyde bulunduğu ortaya çıkar. Tedavi kararı da bu bütünün üzerine kurulur, evde belirtiden hareketle konulmuş bir tanının üzerine değil.